Dit in tegenstelling wat we vaak horen: “het zijn je genen”, “die ziekte zit in de familie, in je genen, en dus…….”

En toegegeven, ik zag tijdens mijn opleiding soms 3 generaties vrouwen die telkens op dezelfde leeftijd borstkanker kregen. Dus voor mij was het toen duidelijk: het zat in de genen. 

Het is niet zwart-wit

Maar het is niet zo zwart wit, sterker nog, we bepalen dat voor het grootste deel zelf.

En dat gaat om het stuk waar de reguliere geneeskunde tot op de dag van vandaag niet mee bezig is. De manier van leven. Dat moeten we dus zelf bewerkstelligen, uit eigen beweging/motivatie. 

De afgelopen jaren hoorden we van bekende sterren dat ze de borsten lieten verwijderen uit voorzorg omdat ze bepaalde genen hadden. Een rare boodschap aan het publiek: ‘als je die genen hebt, kun je niets anders doen dan dit’. De angst was zo groot dat ze daartoe besloten, al dan niet onder aandrang van ‘specialisten’. Maar is dat terecht?

De manier waarop we ouder worden kan in 25-30% worden bepaald door onze genen, maar de rest wordt bepaald door factoren die volledig binnen onze controle liggen: wat we eten, hoe we bewegen, hoe we omgaan met stress, anderen en onszelf.

70-75% bepalen we zelf!

Lucia Aronica, Stanford-onderzoeker gespecialiseerd in epigenetica: “Je bent niet alleen een passieve lezer van je genetische code, maar elke dag een actieve schrijver van je gezondheidsverhaal met elke keuze.”

DNA moeten we zien als computer-hardware, een onveranderlijke biologische structuur (als er niet wordt gemanipuleerd met bv. mRNA-vaccins) die in elke cel aanwezig is. Epigenetica is de software die je cellen vertelt welke programma’s ze moeten uitvoeren en wanneer…..

‘Epi’ betekent ‘bovenop’. De schakelaars die bovenop je genen zitten en ze in- of uitschakelen. En je kunt die software herschrijven, bepalen of ze in- of uitgeschakeld worden!

Voedsel is de basis van alles

Eten is de basis van alles. Voedingsmiddelen werken niet alleen als brandstof voor het lichaam, ze bevatten voedingsstoffen die de genen kunnen aanzetten die het gezond maken en de genen kunnen uitschakelen die je ziek maken……

De belangrijkste spelers zijn 
–          foliumzuur: van groene bladgroenten, lever, peulvruchten
–          vitamine B12: vlees, vis, schaaldieren, lever
–          choline: eidooiers, lever, kruisbloemige groente
–          betaïne: bieten, quinoa, garnalen, tarwezemelen

Zorg dat je het volgende eet: 
–          rood voedsel: tomaten, paprika’s
–          oranje voedsel: sinaasappels, pompoen, wortelen
–          bruin voedsel: koffie, pure chocolade (>80%)
–          paars voedsel: bessen
–          groen voedsel: spinazie, kruisbloemige groenten

Het eten van kruisbloemige groenten 2-3x per week (spruitjes, broccoli, rucola, boerenkool, paksoi, waterkers), is genoeg om ‘je genen gelukkig te houden’, aldus Lucia. 

Het eten van een mediterraan dieet bevordert een positieve genregulatie. Een onderzoek in 2020 toonde zelfs aan dat oudere volwassenen die een jaar lang een mediterraan dieet volgden tekenen toonden van ‘epigenetische verjonging’. 

Ook beweging, stressmanagement, slaap, verbinding, vreugde, e.d.

Maar ook beweging, stress, verbinding, slaap, vreugde en het vermijden van gifstoffen zijn belangrijk in dit kader.

Zelfs een enkele hoog intensieve inspanning heeft al effect op de genregulatie. Maar het meeste effect komt van consistente lichaamsbeweging. Jarenlange regelmatige lichaamsbeweging creëert een blijvende ‘epigenetische vingerafdruk’. Op epigenetisch niveau herinneren de cellen zich hun training. Veerkracht….herstel….
Het epigenoom verschuift zelfs naar een jongere biologische leeftijd. 
Mensen met een hogere aerobe fitheid hebben jongere epigenetische profielen. 

Maar ook onze overtuigingen en gevoelens vormen onze epigentica……

Meditatie, mindfulness, Qigong, e.d.

Mind-body interventies (mediatie e.d.) worden geassocieerd met een vermindering van het eiwit (NF-kB) wat werkt als een hoofdschakelaar voor ontsteking. Meditatie kan dus helpen de schakelaar in de uit-positie te houden. Ook de telomeren – de beschermende doppen van de chromosomen, die korter worden met de leeftijd en uiteindelijk de levenstijd bepalen – veranderden bij langdurige meditatie niet, wat laat zien dat het een buffer is tegen veroudering. 

Een systematische review uit 2025 liet zien dat op meditatie gebaseerde praktijken (meditatie, mindfulness, Qigong, Tai Chi, etc.) chemische tags lijken aan te passen op genen die betrokken zijn bij ontsteking, immuniteit, metabolisme en hersengezondheid, wat leidt tot minder stress en langzamer ouder worden…..

Vreugde, plezier

Lucia Aronica merkt op dat veel mensen van het ene gezondheidsprotocol naar het andere springen en iets essentieels opofferen: vreugde.
“Er is geen duurzame verandering zonder vreugde”, zegt ze. “Je zult je niet houden aan een verandering in levensstijl, of het nu gaat om eten of lichaamsbeweging, als je er niet van geniet”.

Het probleem van de moderne samenleving is dat vreugde vaak wordt gekaapt door kunstmatige genoegens in plaats van natuurlijke. Veel chocolade of snoep eten of op sociale media kruipen is plezier dat je eigenlijk moet vermijden. Het voorkomt dat ons brein kan zorgen voor het herhalen van gewoontes die goed zijn voor onze gezondheid, zoals voedend voedsel, verbinding en beweging, waardoor authentiek plezier wordt geactiveerd omdat het ‘ons voorouderlijk kompas voor gezondheid is’. 

Ze zegt dat als we ons eenmaal hebben ontgift van verslavende en kunstmatige genoegens, we echt plezier kunnen vinden dat dient als basis voor duurzame verandering. “Als je eenmaal van het eten en de lichaamsbeweging die je doet houdt, en ervan geniet, wil je het elke dag doen”. 

De Harvard Study of Adult Development, die deelnemers al meer dan 80 jaar volgt, komt tot dezelfde conclusies: de sterkste voorspeller van gezond ouder worden is niet alleen voeding of lichaamsbeweging, maar eerder de kwaliteit van relaties en de aanwezigheid van vreugde in het dagelijks leven. 

Genen zijn dus belangrijk, maar niet het uiteindelijke vonnis. 

Elke maaltijd, elke training, elke meditatiesessie en elke keuze voor vreugde vertegenwoordigt een kans het epigenetische potlood op te pakken en je gezondheidsverhaal te herschrijven. 

Eigenlijk komt het steeds op hetzelfde neer, of het nu gaat om gezondheid of geluk: zorg voor gezond voedsel, zorg voor een gezonde mindset, zoek (echt) plezier (niet het oppervlakkige), bepaal dat je je gelukkig wilt voelen, wees dankbaar, mediteer in enigerlei vorm, doe aan echte lichaamsbeweging (gewoon fietsen of lopen telt niet echt)…. Etc.
Stap van de automatische piloot over op een bewuste zelfbepalende piloot. 

Als je dat doet, zorg je niet alleen dat je langzamer oud wordt, maar ook dat de ‘schakelaars’ die bepaalde genen aan kunnen zetten op ‘uit’ blijven staan. En je dus gezond(er) oud wordt. 

Medische ‘nocebo’

Terwijl ik dit schreef, realiseerde ik me ook het nocebo-effect wat artsen kunnen hebben op je gezondheid en uiteindelijke leeftijd. Elke negatieve benadering heeft een negatief effect op de gezondheid. Doemscenario’s, negatieve voorspellingen, het bekort je leven. 
Ik weet dat het verdedigd wordt door ‘we moeten de waarheid vertellen’, maar wat is het doel van arts-zijn? Is dat niet mensen gezond houden en gezonder maken? 

Zou het niet beter zijn om te vertellen wat we zouden kunnen doen om de kans zo groot mogelijk te maken om gezonder ouder te worden en de ‘schakelaars’ uit te zetten? 
En zelfs als het einde nadert: vertel mensen te genieten van wat ze nog (al dan niet smaken) hebben, doe leuke dingen, zorg nog goed voor jezelf….

Maar als het om genen gaat, om ‘erfelijke ziekten’, geef mensen de keus: wil je je levensstijl aanpassen zodat je gezond oud wordt en je genen op een positieve manier ondersteunt, of heb je dat er niet voor over en neem je de consequenties op de koop toe? 

Ik zou het wel weten, maar wie ben ik?

Opeens realiseer ik me het moment dat ik bij een arbeidspsycholoog kwam (gepusht door de verzekering) na mijn fietsongeluk en mijn nogal pijnlijke posttraumatische dystrofie. Hij was verbaasd over mijn leeftijd, ik zag er veel jonger uit. Maar ik had plezier in mijn werk (wat ik toen niet meer kon doen), ik deed Qigong, ik had halve marathons gelopen (zelfs 3x een hele in Rotterdam), ik rookte niet, ik at gezond……… het klopt met het bovenstaande…..

Mijn ouders waren op mijn leeftijd al lang overleden aan kanker. Als ik ervan overtuigd was geweest dat dat mijn lot was, was ik wellicht ook al verdwenen. Maar ik besloot al lang geleden dat ik mijn eigen leven heb en daar zelf belangrijk in ben. Dat ik niet mijn ouders ben. Dat ik wil genieten van het leven (zonder dat via externe zaken te doen), dat ik kies voor gezondheid, dat ik dankbaar wil zijn voor al wat op mijn pad komt omdat het me iets leert, dat ik wil blijven bewegen en sporten, dat ik nieuwsgierig ben naar hoe de maatschappij zich ontwikkelt……..en ik geniet nog steeds…….en ben van plan dat nog heel lang te doen.

In licht, liefde en dankbaarheid,
Ed